In gebouwen is automatisering altijd anders

Deel 2: oorzaak en aanpak tekort aan engineers

Het alarm gaat al een tijdje luidruchtig af in de arbeidsmarkt voor gebouwautomatisering. De bestaande opleidingen doen wat ze kunnen, maar het lukt ze niet om snel genoeg voldoende mensen af te leveren of bij te scholen. En de trend die marktpartijen signaleren, doet de paniek alleen maar toenemen. 
Het waren conclusies die de tien mensen met sleutelposities in dit veld trokken halverwege het rondetafelgesprek op locatie in het trainingscentrum van ROVC in Ede. In de vorige editie van Installatietotaal is uitvoerig terug te lezen hoe dat ging. Maar er kwam nog veel meer aan de orde in die samenspraak.

In dit tweede deel van de themaserie gaat het over de oorzaken van de tekorten. Hoe is het zover gekomen? Maar ook over de vraag wat de marktpartijen en de opleiders, ieder voor zich en samen, zelf denken te kunnen doen om het probleem aan de scholingskant aan te pakken. In dit gedeelte van de gespreksweergave is te lezen wat daarin op tafel kwam.

In de derde, afsluitende aflevering van de serie zal het gaan over het, al dan niet gevoelige, punt van beloning, ’kwanta kosta’. En over hoe het zit met nieuwe technologische ontwikkelingen. In hoeverre is er nog alternatieve potentie in de arbeidsmarkt te vinden, wat mogen we van de overheid verwachten, die kwesties worden ook nog getackeld. De slotvraag wordt ‘wat kunnen individuele bedrijven zelf doen?’

De tekorten, hoe het zover is gekomen

Gespreksleider Kees Groeneveld geeft drie opties als schot voor de boeg betreffende de oorzaken van de tekorten op de arbeidsmarkt: opdrogende instroom, groeiende vraag, falende opleidingen. Wat zien de gesprekspartners? 
Het gezelschap benoemt een combinatie van opdrogende instroom en falende opleidingen. De opdrogende instroom wijten de mannen nog steeds aan het voortdurende negatieve imago van werken in de techniek, het ‘vuile handen’ werk. “We kunnen natuurlijk met elkaar van alles wel willen, maar vanuit de publieke sector, vanuit de politiek is er nooit veel waardering geweest voor de technieksector. Wel voor maatschappelijke diensten”, stelt Tom Hundertmark, senioradviseur gebouwautomatisering bij Haskoning. “Ministers als Dijkgraaf en Bruins staan er toevallig wat anders in, maar de nood komt nu aan de man. Dit is gedurende jaren en jaren ontstaan. Er is een bepaalde teneur geweest en nu, vanwege de nood, lijkt het te switchen. De ouders van de jongeren waar we het hier over hebben, die nu moeten kiezen, zitten nog steeds met een andere mindset, een ander beeld.”

Kees Groeneveld herinnert zich “van zo’n tien vijftien jaar geleden dat de tweede, derde generatie kinderen van migranten, vanuit bijvoorbeeld Turkije, per se bij een bank wilden gaan werken omdat hun ouders noodgedwongen als fabrieksarbeider of schoonmaker waren begonnen. Zij moesten het beter krijgen en het dus niet in de techniek gaan zoeken, niet meer worden uitgebuit onder aan de ladder.” “De angst voor vieze handen zit er toch nog bij die generaties”, beaamt Antoine Brunink van Unica/Regel Partners. “Als je met je handen werkt ben je minder geslaagd dan wanneer je bij een bank werkt. Daar hebben we nog steeds last van. Het kentert overigens wel.”

Richard Daamen van Belimo en van FHI Gebouwautomatisering heeft het over ‘vertroebelde beeldvorming’. “Je moet het zelf sexyer maken. Ik denk dat daar nog steeds een mooie taak ligt voor de overheid. Wij proberen er via de federatie FHI aandacht voor te krijgen. Als het vanuit de overheid niet wordt gestimuleerd, dan wordt het heel lastig om het in beweging te krijgen.”
Antoine Brunink wijst er op dat ook op individueel niveau meer gedaan kan worden aan het enthousiasmeren voor het vak. ”Laten we nu eerst eens beginnen met het vragen van aandacht voor ons vakgebied in de laatste paar jaren voor het uitstromen uit mbo en hbo. We moeten laten zien hoe mooi het is om in dit veld te werken.” Hulp van de overheid ziet ook hij als noodzakelijk. “De overheid bepaalt het beleid in het reguliere onderwijs. Er zijn veel studies en opleidingen waar geen vraag in de markt achter zit. Terwijl er bij ons veel tekorten zijn.”

Nico van Leeuwen van ROVC noemt het beleid naar meer generiek opleiden als oorzaak voor de tekorten. “De BBL (Beroeps Begeleidende Leerweg) en BOL (Beroeps Opleidende Leerweg) opleidingen heten niet meer E en W, maar ‘techniek’. Dus iedereen komt nu al heel generiek binnen in het lerend werken. Zie ze dan maar eens te pakken te krijgen op het onderwerp gebouwautomatisering.” “Laten we op dat niveau maar beginnen met ‘installatietechniek’’ suggereert Antoine Brunink. “Laat mensen daar ontdekken wat installatietechniek is en daar hoort dan gebouwautomatisering bij.”

Kees-Jan Jekel-Sweerman van Avans+ werpt de vraag op of het probleem van ‘te generiek’ alleen geldt voor het mbo-niveau of wellicht ook voor hbo- en wo-opleidingen. 
Tom Hundertmark reageert bevestigend als hij spreekt over afstudeerders van die niveaus die hij onder zijn hoede krijgt. ”Ze hebben over het algemeen goede basiskennis, kunnen creatief denken. Maar het vak an sich, dat moet je ze volledig leren, die kennis en kunde. Ik bevroeg ze over elektrische energie. Ze hebben dan elektrotechniek gestudeerd, kunnen daar dan heel goed iets over zeggen, maar in de praktijk, geen ene sodemieter. Dat moet ik ze echt keihard leren.”

“Moet je dan terug naar het mbo-niveau?” vraagt Richard Daamen zich af.
Hundertmark vindt van niet “want de mensen raken heel snel verveeld. Je moet ze zo snel mogelijk uitdagingen geven, waar ze zich in vast kunnen bijten. Dat zijn ze gewend, blijven prikkelen. Geef ze maar wat groters, kijk hoever ze komen, met de nodige vangnetten. Als je ze niet prikkelt op hbo wo niveau, dan ga je ze kwijtraken.” Dat blijkt ook op te gaan voor mbo’ers. “Toevallig heb ik nu te maken met een mbo’er bij inbedrijfstelling. Daar heb ik discussie mee. En hij pakt het op, hij gáát, het prikkelt hem. Zo van, ‘O, dit kunnen we ook doen en zo en zo kunnen we het ook bekijken’. Dan zie je dat die mensen ook uitgedaagd kunnen worden. Dan blijft niet bij ‘ok, dit moet ik maken, dat is het dan’. Ik denk dat tegenwoordig, bij de huidige generaties, om prikkeling wordt gevraagd.

Peter Boer van CBRE weet dat “hbo’ers en wo’ers sowieso wat analytischer, meer procesgericht zijn. Mbo’ers hebben dat volgens Hundertmark toch ook, “die willen ook geprikkeld worden, hebben ook iets uitdagends nodig.” Antoine Brunink ziet  dat “hbo’ers graag bezig zijn met de laatste stand van de techniek. De mbo’er heeft ook nog wel interesse in de gangbare techniek. Daar zit vaak wel wat onderscheid.” Volgens Richard Daamen wordt “de hbo’er die de techniek nog niet helemaal beheerst, netjes opgeleid. Da’s theoretisch. De mbo’er die doorschuift, die heeft al praktijkkennis kunnen opbouwen.” Daamen vraagt zich af hoe Hundertmark dat ziet.
“Ben je hbo’er of ben mbo’er, je gaat gewoon naar de bouw toe, heel simpel”, schetst Tom in reactie. “Zonder dat je het hoort, ziet, voelt, ga je het niet begrijpen. Da’s best een grote stap, ‘trek werkschoenen aan, zet een helm op’. ‘oei, dat zijn we niet gewend’. Maar uiteindelijk vinden ze het wel leuk. Dan zien ze opeens, ‘zo, is dat een luchtbehandelingskast? Zo, da’s een ding.’”

“Elke goeie wetenschapper wordt uiteindelijk getriggerd door het bouwen van een experiment. Kamerlingh Onnes was een industrieel.” merkt Kees Groeneveld enigszins metaforisch samenvattend op.  

Opleiden door instituten en marktpartijen 

Als het reguliere onderwijs ingericht is op het afleveren van generiek in de techniek geschoolde mensen, hoe komen we dan überhaupt aan mensen die geschikt zijn om te werken in de gebouwautomatisering? De mensen rond de tafel hebben daar over nagedacht, sterker nog, die zijn daadwerkelijk bezig om dat gat te dichten. Het gezelschap is er ook op geselecteerd.

Jos Bijman vertegenwoordigt de opleidingspoot van TVVL  “Als opleider zie ik dat de doelgroep voor een gebouwautomatiseringsopleiding veel kleiner is dan voor bijvoorbeeld een klimaattechniekopleiding. Dat komt echt door de inrichting van de generieke opleidingen. Daarom denk ik dat het initiatief om instromers aan het begin mee te nemen beter is, dat je aan het begin al mensen de gebouwautomatisering in trekt. Of een iets andere opzet van een opleiding, waarin je wat zaken kunt combineren. Maar zowel in de hogere meet- en regeltechniek, als in de gebouwautomatisering is een bepaald niveau van ervaring noodzakelijk. Dus is het een veel kleinere doelgroep.
Zijinstromers zie je er ook weinig binnenkomen. Bij luchtbehandelingstechniek zien we die wel, van mensen uit laboratoria tot politieagenten. Die maken een switch.”

Met name met de opleiding ‘systeem architect gebouwautomatisering’ mikt TVVL, samen met de brancheorganisatie FHI, op een hoger niveau, hbo+. De docenten worden gerekruteerd uit de bedrijven in de branche, senior-mannen als Tom Hundertmark en Wim Slabbekoorn van Sauter. Opleidingsinstituut ROVC verzorgt cursustrajecten op mbo+ niveau en incompanytrainingen bij belanghebbende bedrijven, ook vooral voor mensen die al in de praktijk werken. De private tak van Hogeschool Avans, Avans+, is in de opstartfase van een nieuw opleidingstraject, vooral voor nieuwkomers op de arbeidsmarkt, jonge uitstromers uit het technische onderwijs, vooral mbo. Bedrijven leveren daar cursisten voor aan, die naast een traineeship in het bedrijf het traject kunnen volgen.
De drie partijen bieden aldus samen een vrijwel compleet ‘leerlijn’-traject aan.

Wat de bedrijven doen aan opleiden

Jonge mensen die binnenkomen bij Haskoning, krijgen externe cursussen aangeboden, meldt Tom Hundertmark. “bijvoorbeeld de HIT-W, Hogere Installatietechniek, post HBO bij Avans+ en de HIT-E. Ik zorg zelf dat ze naar de Hogere Meet- en Regeltechniek van TVVL kunnen gaan en een soort doorstroming kunnen maken. Wil je bij ons komen werken, dan is een voorwaarde dat je in het leertraject gaat. De basis moet je echt verbreden. Verder is het van belang dat je de jongeren laat zien wat je allemaal kunt bereiken. Meestal is het ‘joch, je bent en blijft techneutje, óf je wordt projectleider.’ Maar je moet laten zien wat er mogelijk is binnen het bedrijf. Dan is het nooit verloren als iemand als technicus begint en pas als hij zover is zegt, ‘nu wil ik wel voor projectmanager gaan’. Dan zeg ik ‘vooral doen’. Dan heb ik er een hele goeie projectmanager aan. Die vrijheid moet je ze gunnen.”

Jos Bijman bevestigt het verhaal. “We hebben bij TVVL voor Haskoning een speciaal engineeringstraject ontworpen, de post HBO MEP,  Mechanical, Electrical en Plumbing engineer opleiding.” Dat een generieke basis onvoldoende is benadrukt Hundertmark door te stellen dat er binnen de gebouwautomatisering geen sprake is van een “kant en klaar herhaalrecept. Het is iedere keer weer een prototype. Daar zijn we goed in.”

Antoine Brunink was een van de mannen vanuit de bedrijven die recent een hiaat zagen. “Doorscholen met externe partners kunnen we in de bedrijven vrij goed. Maar die hele brede basis leggen voor ons vakgebied, bij grotere aantallen mensen, dat kunnen we minder goed. Dat vraagt heel veel tijd, energie, capaciteit en dat in combinatie met de ambitie om heel de sector te vergroten, dat heeft geleid tot het initiatief met Avans+ voor een nieuwe opleiding voor mensen die van school komen.” Vijf bedrijven hebben zich gecommitteerd aan het initiatief en afgesproken ‘trainees’ aan te leveren: Kropman, Kuijpers, Numan+Kant, Regel Partners en Rensen.

Maikel Tilleman van Tilleman Installatie Project Support Solution en zelf specialist in ‘commissioning’ ziet dat ook een bedrijf als Honeywell Building Systems begonnen is met een eigen opleiding. “Daar zit iemand die zelf de opleiding ‘commissioning’ heeft gedaan, omdat er te veel faalkosten waren. Als de basis niet goed is en ze beginnen al als monteur met alleen  de cursus meet- en regeltechniek klimaatbeheersing) als monteur,  dan kan er natuurlijk wel eens iets mis gaan, waardoor faalkosten ontstaan.” Tilleman ervaart overigens dat nog maar weinig mensen in de gebouwautomatisering commissioningkennis en -ervaring hebben.

TVVL heeft een speciaal opleidingstraject voor commissioning, meldt Jos Bijman. “Dat is een opleiding gericht op commissioning als proces, staat los van de meet- en regeltechniek opleiding en kijkt ook verder dan alleen dat deel van de gebouwautomatisering.”

Bij de firma Sauter, waar volgens Wim Slabbekoorn “best wat nieuwe instroom” is, wordt gestuurd op “verhogen van de basis”. De opleiding MRK-a, zoals ROVC die verzorgt, is basiseis voor Slabbekoorn, maar “het begint met enthousiasmeren als we ze aannemen. Intern doen we hele basale opleidingen, van regelschema’s lezen tot integrale schakelingen. En daarnaast het eigenlijke werk, het engineeren. De engineer moet natuurlijk engineeringskennis hebben om naar buiten te kunnen. Maar het belangrijkste is uiteindelijk proceskennis. Daar valt of staat heel veel mee. Als ik bezig ben met inbedrijfstellen, of ik ben software aan het maken, er zijn altijd dingen die anders zijn dan was voorzien. Als je dan het proces niet kent, kun je in het werk niet de juiste keuzes maken.
 

De basisvraag is ‘wat zijn we aan het automatiseren met elkaar?’ In de industrie werk je vanuit een hele exacte, gesloten procesbeschrijving. In een gebouw hebben we die over het algemeen niet. Het is altijd anders in een gebouw, dus moet je zelf het proces beheersen. Daar ligt bij ons heel zwaar de nadruk op. Dan gaan we een traject uitzetten richting ontwikkeling. ‘Als je dit stukje haalt, als je deze kennis hebt, dan kunnen we dat ook in het salaris terug laten komen’. Als er een cursus wordt afgerond krijgen ze er een stukje bij. Zo maken we een heel traject.”

Discussie en open einde

Er volgt een discussie over het gebrek aan aandacht voor proceskennis in de opleidingen enerzijds en anderzijds de wenselijkheid om de moeilijkheidsgraad en de intensiteit te beperken door standaardisatie in de gebouwautomatisering.

Dat blijft voor nu even een open einde. We pakken het op in de volgende, laatste editie van deze serie. 
Ligt hier een oplossing voor het arbeidsmarktprobleem? Of gaat het toch om hogere salarissen of het rekruteren van mensen uit het buitenland? Kunnen we nog iets verwachten van een met zichzelf worstelende overheid?
En tenslotte, wat wordt het advies aan de individuele ondernemer in de installatie- c.q.  gebouwautomatiseringswereld?  

Foto's: Van Emst Vakfotografie